Τι είναι το «φελέκι» που αναθεματίζουμε καθημερινά; Η ανατολίτικη διαδρομή μιας λαϊκής έκφρασης

Ungry Donald

*

Πόσες φορές την ημέρα ακούμε (ή λέμε) εκφράσεις όπως «γαμώ το φελέκι μου», «μας βγήκε το φελέκι» ή «έμαθε το φελέκι του»; Πρόκειται για μία από τις πιο κοινές, παραστατικές και εκτονωτικές λέξεις της ελληνικής καθομιλουμένης, την οποία χρησιμοποιούμε σχεδόν μηχανικά όταν θέλουμε να εκφράσουμε αγανάκτηση, θυμό ή ταλαιπωρία.

Έχετε αναρωτηθεί όμως ποτέ τι ακριβώς είναι αυτό το περιβόητο «φελέκι» που μπαίνει στο στόχαστρο των νεύρων μας;

Η απάντηση κρύβεται στην ποίηση, την ανατολίτικη αστρολογία και τη γλωσσική μας ιστορία.

*

Η Ετυμολογία: Από τα άστρα στη γλώσσα μας

Η λέξη φελέκι φτάνει στα νέα ελληνικά ως δάνειο από την τουρκική λέξη felek. Ωστόσο, η πραγματική της ρίζα είναι ακόμα πιο παλιά και ανάγεται στην αραβική falak (فلك).

Στην αυθεντική της σημασία, η λέξη δεν έχει καμία απολύτως αρνητική ή υβριστική υπόσταση. Αντίθετα, φέρει έναν βαθιά κοσμολογικό χαρακτήρα:

Ο Ουράνιος Θόλος: Στην αραβική και περσική παράδοση, falak είναι ο ουρανός, η ουράνια σφαίρα, το στερέωμα με τα άστρα.

Η Τύχη και το Πεπρωμένο: Στην ανατολίτικη αστρονομία και αστρολογία, πιστευόταν ότι οι κινήσεις των ουράνιων σφαιρών καθόριζαν την πορεία των ανθρώπων. Έτσι, σταδιακά, η λέξη ταυτίστηκε με τη μοίρα, το ριζικό, το πεπρωμένο και την τυφλή τύχη.

Τι «βρίζουμε» όταν λέμε «γαμώ το φελέκι μου»;

Όταν η καθημερινότητα μας ζορίζει και ξεστομίζουμε την περίφημη φράση, στην πραγματικότητα δεν βρίζουμε κάποιο αντικείμενο ή πρόσωπο.

Στην ουσία, τα βάζουμε με το ίδιο το Σύμπαν, με την κακή μας τύχη και με τη μοίρα που συνωμότησε για να μας πάει κάτι στραβά! Είναι ένας συμπαντικός αναθεματισμός – μια διαμαρτυρία προς το πεπρωμένο.

Οι συνηθέστερες εκφράσεις στη λαϊκή μας παράδοση

Η λέξη έχει ριζώσει για τα καλά στην ελληνική μυθολογία της καθημερινότητας και τη συναντάμε σε διάφορες παραλλαγές:

«Γαμώ το φελέκι μου / σου»: Έκφραση έντονης οργής ή απογοήτευσης. Αντίστοιχο με το «ανάθεμα την τύχη μου».

«Μας βγήκε το φελέκι»: Χρησιμοποιείται όταν καταβάλουμε υπεράνθρωπη προσπάθεια, όταν εξαντλούμαστε ή ταλαιπωρούμαστε αβάσταχτα για να πετύχουμε κάτι.

«Έμαθε / του έδειξα το φελέκι του»: Σημαίνει ότι κάποιος έπαθε κι έμαθε, τα βρήκε σκούρα, συνήλθε από την απότομη προσγείωση στην πραγματικότητα ή υπέστη μια σκληρή τιμωρία/δίδαγμα.

Από την Ανατολή στο ελληνικό λεξιλόγιο

Όπως συνέβη με εκατοντάδες άλλες λέξεις κατά τη διάρκεια των αιώνων της οθωμανικής κυριαρχίας, το felek ενσωματώθηκε πλήρως στη λαϊκή ντοπιολαλιά. Πέρασε στο ρεμπέτικο, στο δημοτικό τραγούδι και στον καθημερινό διάλογο, χάνοντας με τον καιρό τον ποιητικό του αστρονομικό χαρακτήρα και κρατώντας μόνο τη συναισθηματική ένταση της καθημερινής βιοπάλης.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα σου ξεφύγει η λέξη πάνω στα νεύρα σου, θυμήσου: δεν εκνευρίστηκες απλώς με μια αναποδιά της στιγμής... έγινες μέρος μιας αστρολογικής και γλωσσικής παράδοσης αιώνων!

Με την αγάπη που ξέρετε! Ian

Δείτε παρόμοια άρθρα εδώ