Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας: Τοπόσημο Ιστορίας, Μνήμης και Αντίστασης

Στην καρδιά μιας διαρκώς μεταβαλλόμενης Αθήνας, ανάμεσα στο γήπεδο του Παναθηναϊκού και το Μέγαρο του Αρείου Πάγου, στέκονται επιβλητικά οκτώ πέτρινα, τριώροφα κτίρια. Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας δεν είναι απλώς ένα οικιστικό συγκρότημα· αποτελούν ένα από τα πιο δημιουργικά έργα που προσέφερε η Ελληνική Πολιτεία και ο Δήμος Αθηναίων στον κόσμο της προσφυγιάς. Είναι ένας ζωντανός «μάρτυρας» που κουβαλάει πάνω στους τοίχους του τα σημάδια του ξεριζωμού, του πολέμου και των κοινωνικών αγώνων.

Ο δήμαρχος Αθηναίων Σπυρίδων Μερκούρης

*

Η Ιστορία: Από το Όραμα του Μερκούρη στην Υλοποίηση του Κοτζιά

Αν και το συγκρότημα ολοκληρώθηκε την περίοδο 1933–1935, οι ρίζες της δημιουργίας του ξεκινούν από τα τέλη της δεκαετίας του 1920.

Το Πρώτο Σχέδιο και οι... Γυναικείες Φυλακές: Ο Δήμαρχος Αθηναίων Σπύρος Μερκούρης ήταν ο πρώτος που επέλεξε τη συγκεκριμένη περιοχή το 1930 για την ανέγερση «λαϊκών πολυκατοικιών», προκειμένου να αδειάσει ο άθλιος προσφυγικός συνοικισμός του Πολυγώνου (Πεδίο Άρεως). Ωστόσο, οι πρώτες προσπάθειες έμειναν στα χαρτιά, εν μέρει λόγω ενός ιδιόμορφου «κυνηγητού» που εξαπέλυσαν εναντίον του σχεδίου οι γειτονικές τότε γυναικείες φυλακές, αλλά και επειδή η γραφειοκρατική διαδικασία παραχώρησης της γης από τον Δήμο στο Δημόσιο δεν είχε ολοκληρωθεί τυπικά.

Η Ώθηση και η Ανέγερση: Το έργο πήρε τελικά σάρκα και οστά με πρωτοβουλία του Κώστα Κοτζιά, ενόσω διατελούσε Δήμαρχος Αθηναίων και Υπουργός Διοικητής Πρωτευούσης. Η αρχική έκταση που παραχώρησε ο Δήμος ήταν 17.210,45 τ.μ., από τα οποία με την πάροδο των ετών απέμειναν 14.500 τ.μ.

Η Πολιτική Σκοπιμότητα της Ιδιοκτησίας: Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) σε έκθεσή της το 1929 είχε θέσει έναν σαφή κοινωνικό-πολιτικό στόχο για τις κατοικίες: έπρεπε να δοθούν στους πρόσφυγες έναντι ευτελούς τιμήματος ώστε να γίνουν μικροϊδιοκτήτες. Όπως χαρακτηριστικά αναφερόταν, με τον τρόπο αυτό οι πρόσφυγες θα καθίσταντο «υπέρμαχοι του σημερινού αστικού καθεστώτος, απομακρυνομένου ούτως παντός κινδύνου επεκτάσεως του κομμουνισμού».

Αρχιτεκτονική Πρωτοπορία (Bauhaus)

Σχεδιασμένες από τους αρχιτέκτονες Κίμωνα Λάσκαρη και Δημήτρη Κυριακό, οι οκτώ πολυκατοικίες χτίστηκαν σε στυλ Μπαουχάους (Bauhaus), απόλυτα λιτές και απέριττες.

Η σχεδίασή τους ήταν επαναστατική για τα ελληνικά δεδομένα της εποχής. Περιλαμβάνουν συνολικά 228 διαμερίσματα κατανεμημένα στα 8 μακρόστενα μπλοκ, τα οποία τοποθετήθηκαν παράλληλα μεταξύ τους για να εξασφαλίζουν μέγιστο φυσικό φως, καθαρό αέρα και λειτουργικότητα, χωρίς κανένα περιττό διακοσμητικό στοιχείο, απαντώντας στις πιεστικές ανάγκες της περιόδου.

Οι Πληγές των Δεκεμβριανών

Αν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά τις πίσω πλευρές των κτιρίων, θα διακρίνει εκατοντάδες τρύπες από σφαίρες και οβίδες. Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών το 1944, τα Προσφυγικά μετατράπηκαν σε πεδίο σφοδρών μαχών. Οι μαχητές του ΕΛΑΣ είχαν ταμπουρωθεί στα διαμερίσματα, δεχόμενοι καταιγιστικά πυρά από τις κυβερνητικές και βρετανικές δυνάμεις που είχαν καταλάβει τον λόφο του Λυκαβηττού. Τα σημάδια αυτά παραμένουν ανέπαφα, ως ανεξίτηλες πληγές του Εμφυλίου.

Τα σημάδια στους τοίχους από την εποχή του Εμφυλίου.

πηγή : taathinaika.gr 

*

Το Θρίλερ της Ιδιοκτησίας και η Διάσωση

Μετά τον πόλεμο και για πάνω από εξήντα χρόνια, τα κτίρια βρέθηκαν στο επίκεντρο ατέρμονων συζητήσεων για την τύχη τους, γνωρίζοντας την απαξίωση. Λόγω λανθασμένων χειρισμών του Δήμου Αθηναίων, το συγκρότημα πέρασε ως ιδιοκτησία στο ΤΑΙΠΕΔ, στη συνέχεια στην ΕΤΑΔ Α.Ε. (Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου) και τελικά στην Περιφέρεια Αττικής.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το κράτος επιδίωξε την κατεδάφιση των 6 από τα 8 κτίρια για τη δημιουργία πάρκινγκ και χώρων των δικαστηρίων. Η σθεναρή αντίσταση των κατοίκων, αρχιτεκτόνων και του ΕΜΠ οδήγησε το 2009 στην ομόφωνη απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων να χαρακτηριστούν και τα 8 κτίρια ιστορικά διατηρητέα μνημεία.

Mε την αγάπη που ξέρετε! Ian

Δείτε παρόμοια άρθρα εδώ